Digital Fairness Act – Rok Świadomości i Bezpieczeństwa Informacyjnego

„Zostały tylko 2 sztuki!”. Czy internet naprawdę daje nam wolny wybór?

„Ostatnia szansa!”, „Oferta wygasa za 5 minut!”, „Tylko dziś 70% rabatu!”, „Wypróbuj za darmo!” – kto z nas nie widział podobnych komunikatów podczas zakupów internetowych? Problem w tym, że ostatnia szansa potrafi pojawiać się codziennie, pięciominutowy licznik rozpoczyna odliczanie od nowa, a darmowa subskrypcja okazuje się płatna dokładnie wtedy, gdy zdążymy o niej zapomnieć.

Internet miał ułatwiać nam życie. I rzeczywiście ułatwia – możemy kupować, porównywać ceny, korzystać z usług i zawierać umowy bez wychodzenia z domu. Coraz częściej jednak okazuje się, że wygoda ma swoją cenę. Nie zawsze wyrażoną w złotówkach czy euro. Czasami płacimy za nią utratą kontroli nad własnymi decyzjami.

Kiedy interfejs zaczyna nami manipulować?

11 listopada 2026 roku Komisja Europejska przedstawiła projekt Digital Fairness Act (PDF, w języku angielskim), czyli aktu dotyczącego uczciwości cyfrowej. Jego celem jest wzmocnienie ochrony konsumentów przed nieuczciwymi praktykami stosowanymi w internecie.

Jednym z najważniejszych problemów, na które zwrócono uwagę, są tzw. dark patterns, czyli zwodnicze wzorce projektowe. To rozwiązania stosowane w interfejsach stron internetowych i aplikacji, które mają skłonić użytkownika do określonego działania, niekoniecznie zgodnego z jego rzeczywistymi potrzebami.

Przykłady? Przycisk „Kup teraz” jest wielki, kolorowy i doskonale widoczny, natomiast opcja rezygnacji ukryta została na samym dole strony. Zapisanie się do usługi zajmuje kilkanaście sekund, ale jej anulowanie wymaga przejścia przez kilka zakładek i potwierdzenia decyzji. Albo sklep informuje, że produkt ogląda właśnie 47 osób, sugerując, że jeśli nie podejmiemy decyzji natychmiast, ktoś nas ubiegnie.

Nie zawsze wiemy, czy takie komunikaty odzwierciedlają rzeczywistość. Wiemy natomiast, że wywierają presję.

W tym miejscu pojawia się istotne pytanie: czy nadal podejmujemy samodzielne decyzje, czy jedynie wybieramy spośród możliwości zaprojektowanych tak, abyśmy zrobili dokładnie to, czego oczekuje od nas sprzedawca?

Darmowe, czyli płatne. Tylko trochę później

Komisja Europejska zwraca również uwagę na problem subskrypcji i automatycznie odnawianych usług.

Mechanizm jest prosty. Użytkownik otrzymuje propozycję bezpłatnego okresu próbnego, podaje dane karty płatniczej, korzysta z aplikacji przez kilka dni, a następnie o niej zapomina. Po miesiącu okazuje się, że z konta pobrano opłatę. Niekiedy anulowanie subskrypcji wymaga znacznie więcej wysiłku niż jej uruchomienie.

Projekt nowych przepisów przewiduje ograniczenie takich praktyk, uproszczenie rezygnacji z usług oraz większą przejrzystość warunków zawierania umów cyfrowych.

Bo skoro do wykupienia abonamentu wystarczyły dwa kliknięcia, dlaczego do jego anulowania potrzebne są cierpliwość, determinacja i niemal detektywistyczne umiejętności?

Influencer poleca. Ale czy bezinteresownie?

Kolejnym obszarem zainteresowania Komisji Europejskiej jest marketing influencerski.

W mediach społecznościowych granica między prywatną rekomendacją a reklamą bywa trudna do zauważenia. Ulubiony twórca internetowy opowiada o fantastycznym kosmetyku, aplikacji albo produkcie, który rzekomo odmienił jego życie. Odbiorca może nie wiedzieć, że za tę rekomendację zapłaciła firma.

Proponowane regulacje mają zwiększyć przejrzystość treści komercyjnych, tak aby użytkownicy mogli łatwiej odróżnić osobistą opinię od płatnej promocji.

Szczególne znaczenie ma to w przypadku dzieci i młodzieży, dla których internetowi twórcy bywają autorytetami, a prezentowane przez nich produkty stają się elementem budowania własnej tożsamości i przynależności do grupy.

Czy aplikacja musi nas uzależniać?

Nie wszystkie mechanizmy wpływające na nasze zachowania dotyczą bezpośrednio zakupów.

Niektóre aplikacje projektowane są w taki sposób, abyśmy korzystali z nich możliwie długo, wracali jak najczęściej i podejmowali kolejne działania pod wpływem impulsu.

Powiadomienia, nieustanne zachęty do aktywności, systemy nagród czy mechanizmy przypominające gry losowe mogą utrudniać kontrolowanie czasu i pieniędzy wydawanych w środowisku cyfrowym.

Komisja Europejska proponuje rozwiązania oparte na zasadzie fairness by design, czyli uwzględnianiu uczciwości wobec użytkownika już na etapie projektowania usług. Jednym z pomysłów jest możliwość wyłączania funkcji, które sprzyjają kompulsywnym zachowaniom i nadmiernym wydatkom.

To ważna zmiana perspektywy. Przez lata odpowiedzialność za rozsądne korzystanie z internetu przypisywano przede wszystkim użytkownikowi. Tymczasem coraz wyraźniej dostrzegamy, że znaczenie ma również sposób zaprojektowania samego środowiska cyfrowego.

Świadomy użytkownik nie klika automatycznie

Według danych przywołanych przez Komisję Europejską około 60% konsumentów dokonuje zakupów towarów lub usług w internecie, a osoby kupujące online są o ponad 60% bardziej narażone na wystąpienie problemów niż kupujący w tradycyjnych sklepach.

Dlatego świadomość informacyjna nie ogranicza się dziś do rozpoznawania fałszywych wiadomości czy prób wyłudzenia danych. Obejmuje również umiejętność dostrzegania manipulacji ukrytych w interfejsach, regulaminach, komunikatach reklamowych i mechanizmach działania platform cyfrowych.

Co możemy zrobić już teraz? Przede wszystkim:

  • zachować ostrożność wobec ofert wymagających natychmiastowej decyzji,
  • sprawdzać warunki bezpłatnych okresów próbnych,
  • kontrolować aktywne subskrypcje,
  • zwracać uwagę na to, czy polecany przez influencera produkt jest elementem płatnej współpracy.

Warto również pamiętać, że dobrze zaprojektowana usługa cyfrowa powinna pomagać użytkownikowi w podejmowaniu świadomych decyzji, a nie wykorzystywać jego nieuwagę.

Bezpieczeństwo informacyjne to także prawo do uczciwego wyboru

W ramach Roku Świadomości i Bezpieczeństwa Informacyjnego Instytut Nauk o Informacji zwraca uwagę na różne zagrożenia związane z funkcjonowaniem we współczesnym środowisku cyfrowym. Nie wszystkie mają postać wirusa komputerowego, fałszywej wiadomości czy próby kradzieży hasła.

Czasami zagrożenie jest znacznie mniej widoczne. Kryje się w kolorze przycisku, kolejności wyświetlanych informacji, domyślnie zaznaczonej zgodzie albo komunikacie sugerującym, że właśnie tracimy niepowtarzalną okazję.

Digital Fairness Act jest na razie propozycją legislacyjną, a nie obowiązującym już zbiorem nowych przepisów. Sam kierunek proponowanych zmian pokazuje jednak, że ochrona użytkowników internetu wymaga nie tylko edukacji, lecz także większej odpowiedzialności ze strony projektantów i dostawców usług cyfrowych.

A następnym razem, gdy zobaczymy komunikat „Zostały tylko 2 sztuki!”, warto zadać sobie jedno pytanie: czy naprawdę potrzebuję tego produktu, czy ktoś właśnie bardzo skutecznie przekonuje mnie, że powinienem go potrzebować?

Źródło: Komisja Europejska, „Making your online experience fairer”, 11 listopada 2026 r.

Przewijanie do góry